skopelosculture.com

Δημοκρατία και Αυτονομία. Γιώργος Οικονόμου

>
>
> Γιώργος Ν. Οικονόμου
> Δρ Φιλοσοφίας
>
> ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ ΚΑΙ ΑΥΤΟΝΟΜΙΑ
> ΣΤΟΝ ΚΟΡΝΗΛΙΟ ΚΑΣΤΟΡΙΑΔΗ
>
>
> Μια σημαντική προσφορά του Κορνήλιου Καστοριάδη (1922-1997) είναι η ανάδειξη της ανθρώπινης δημιουργικότητας, ατομικής και συλλογικής, που έχει ως αποτέλεσμα την αυτονομία. Και σε αυτό το σημείο ασκεί κριτική στην κληρονομημένη σκέψη, στην ελληνοδυτική φιλοσοφία, από την Αρχαία Ελλάδα μέχρι τoν 20o αιώνα. Αυτό που της προσάπτει είναι ότι συγκάλυψε την ανθρώπινη συλλογική δημιουργία, όπως αυτή αναδύεται στην ιστορία και στην κοινωνία, ότι συγκάλυψε το γεγονός ότι οι θεσμοί και οι νόμοι είναι έργο των ίδιων των ανθρώπων, ότι η κοινωνική θέσμιση είναι έργο της ίδιας της κοινωνίας.

Για τον Καστοριάδη η θέσμιση της κοινωνίας είναι αυτοθέσμιση, όπως αναλύεται στο σημαντικότατο έργο του Η φαντασιακή θέσμιση της κοινωνίας που κυκλοφόρησε το 1975. Αυτή η συγκάλυψη της αυτοθέσμισης συνιστά και την ετερονομία της κοινωνίας. Η ετερόνομη κοινωνία αποδίδει την πηγή και την αιτία των θεσμών και των σημασιών της σε εξωκοινωνικούς παράγοντες (θεός, φύσις, μυθικοί ήρωες, νόμοι της ιστορίας, Λόγος). Ο Θεός π.χ. της Ιουδαίο-χριστιανικής θρησκείας «δημιουργεί» τον κόσμο και τον άνθρωπο και «δίνει» τον «Νόμο» στον Μωυσή επί του όρους Σινά.

Αφ’ ης στιγμής η κοινωνία συγκαλύπτει την αυτοθέσμισή της και δέχεται ότι η θέσμισή της δεν είναι έργο δικό της αλλά οφείλεται σε κάποιο εξωκοινωνικό αίτιο (θεό, φύση κ.λ.π.), σημαίνει ότι δεν θέλει και δεν δύναται να αμφισβητήσει την θέσμισή της και κατά συνέπεια να την αλλάξει. Πράγματι η επινόηση αυτών των εξωκοινωνικών αιτίων έχει ως αποτέλεσμα τον σεβασμό, την ιερότητα και το απαραβίαστο της θέσμισης και των κατεστημένων νόμων. Έτσι λοιπόν η ετερόνομη κοινωνία αλλοτριώνεται, υποδουλώνεται στους θεσμούς της.
>Κατ’επέκταση, κατάργηση της ετερονομίας σημαίνει κατάργηση της υποδούλωσης της κοινωνίας στους ήδη εγκαθιδρυμένους θεσμούς της – αυτό είναι το χαρακτηριστικό της αυτόνομης κοινωνίας.

Η αυτονομία

Εν αντιθέσει προς την ετερόνομη κοινωνία η αυτόνομη δεν υποδουλώνεται στους θεσμούς της, δεν τους θεωρεί άπαξ δια παντός θεσμισμένους, ιερούς και απαραβίαστους. Αυτό συμβαίνει διότι δέχεται ρητώς την αυτοθέσμισή της και δεν αναγνωρίζει άλλη πηγή και αιτία του νόμου παρά τον εαυτό της, και ως εκ τούτου δημιουργεί μια κριτική σχέση απέναντι στους θεσμούς της, και δύναται να τους αμφισβητεί και να τους αλλάζει. Αυτή εξάλλου είναι και η σημασία του όρου «αυτόνομος», που παράγεται από τις λέξεις «αυτός» και «νόμος»: εγώ ο ίδιος θέτω τον νόμο. Η αυτόνομη κοινωνία θέτει ερωτήματα και δεν δύναται να αποφύγει το ουσιώδες ερώτημα: γιατί αυτός ο νόμος και όχι κάποιος άλλος; Αυτόνομη δεν είναι μια κοινωνία οριζόμενη στατικώς και απολύτως, η οποία υιοθετεί άπαξ δια παντός δικαίους νόμους. αλλά μια κοινωνία στην οποία τα ζητήματα της δικαιοσύνης και του νόμου παραμένουν πάντοτε σταθερώς ανοικτά. Με άλλα λόγια, αυτόνομη κοινωνία αρχίζει να συγκροτείται όταν υπάρχει πάντοτε κοινωνικώς και πολιτικώς η πραγματική δυνατότητα συλλογικής ενεργητικής αμφισβήτησης του νόμου και της θέσπισής του. Η αυτονομία είναι άνοιγμα και ελευθερία, ενώ η ετερονομία εγκλεισμός και περιχαράκωση.

> Η αυτονομία κατά τον Καστοριάδη έχει δύο πλευρές, την ατομική και την κοινωνική. Αυτές είναι αλληλένδετες: τα αυτόνομα άτομα είναι αδιανόητα χωρίς αυτόνομη κοινωνία και αντιστρόφως η αυτόνομη κοινωνία είναι αδιανόητη χωρίς αυτόνομα άτομα. Συνεπώς δεν είναι σωστό να αντιπαρατίθεται το άτομο στην κοινωνία, η ατομική αυτονομία στην κοινωνική, όπως έχει γίνει από πολλούς. Όσον αφορά το ζήτημα τι σημαίνει ατομική αυτονομία από τη στιγμή που το άτομο αποτελεί μέρος μιας ευρύτερης κοινότητας από την οποία εξαρτάται, ένας βασικός όρος είναι η δυνατότητα συμμετοχής του ατόμου στην διαμόρφωση του νόμου και στην λήψη των αποφάσεων.

Αυτόνομο άτομο είναι το άτομο το οποίο αναγνωρίζει στους νόμους της κοινότητας τους δικούς του νόμους, πράγμα το οποίο επιτυγχάνεται όταν το άτομο συμμετέχει στη θέσπιση των νόμων, ανεξαρτήτως του αν η γνώμη του πλειοψήφησε ή όχι.
> Κατά τον Καστοριάδη, όλες σχεδόν οι κοινωνίες είναι ετερόνομες και μόνο δύο φορές έγινε η ρήξη με την θεσμισμένη ετερονομία. Η πρώτη έγινε στις πόλεις της αρχαίας Ελλάδας με την ανάδυση, για πρώτη φορά στην ιστορία, του προτάγματος της αυτονομίας, δηλαδή της επιθυμίας και ταυτοχρόνως της δράσης για ελευθερία, ισότητα και συμμετοχή στις αποφάσεις και στη θέσπιση των νόμων. Η κοινωνική και πολιτική δράση και ενεργός συμμετοχή των μεσαίων και κατωτέρων στρωμάτων οδήγησε στην δημιουργία της δημοκρατίας.

Η αυτόνομη κοινωνία είναι αδιανόητη και αξεχώριστη από ένα καθεστώς αυτοδιεύθυνσης και αυτοκυβέρνησης. Έτσι αναπόφευκτα η συζήτηση για την αυτόνομη κοινωνία, οδηγείται στην συζήτηση περί άμεσης δημοκρατίας, στην οποία ο Καστοριάδης αναγνωρίζει πολλά στοιχεία της αυτονομίας. Η δημιουργία της πολιτικής και της δημοκρατίας στις αρχαίες ελληνικές πόλεις συμβαδίζει με την, επίσης για πρώτη φορά, δημιουργία της φιλοσοφίας, αλλά και της επιστήμης, της ιατρικής, της ιστοριογραφίας, της ρητορικής, της τραγωδίας και του θεάτρου.

Η άμεση δημοκρατία

Την άμεση δημοκρατία, εξ άλλου, αντιπαραθέτει ο Καστοριάδης στα σημερινά δυτικά κοινοβουλευτικά πολιτεύματα, τα οποία με αυταρέσκεια και αυτοϊκανοποίηση αυτοαποκαλούνται «δημοκρατίες» ή «αντιπροσωπευτικές δημοκρατίες». Στην ουσία είναι ολιγαρχίες, φιλελεύθερες ολιγαρχίες, διότι οι ολίγοι λαμβάνουν τις αποφάσεις, θεσπίζουν τους νόμους, ασκούν τη δικαστική και κυβερνητική εξουσία. Πράγματι η σύγκρισή των σημερινών πολιτευμάτων με την αρχαία δημοκρατία πιστοποιεί τον ολιγαρχικό χαρακτήρα τους.

Βασικό χαρακτηριστικό της άμεσης δημοκρατίας είναι η απουσία του θεσμού της αντιπροσώπευσης και των κομμάτων. Δημοκρατία, όπως η ίδια η λέξη δηλώνει, σημαίνει το κράτος του δήμου, την κυριαρχία των πολιτών. Ο δήμος ασκεί, χωρίς αντιπροσώπους και κόμματα, άμεσα την εξουσία υπό όλες τις μορφές της, κυβερνητική, δικαστική, νομοθετική, εκτελεστική. Συμμετέχει ρητά και συνειδητά στην συνολική θέσμιση της κοινωνίας, μην αναγνωρίζοντας άλλη πηγή και αιτία του νόμου παρά μόνο τον ίδιο, όπως δηλώνεται στην περίφημη ρήτρα με την οποίάρχιζαν οι νόμοι και τα ψηφίσματα της εκκλησίας του δήμου: έδοξε τη βουλή και τω δήμω.

Όλοι οι πολίτες, δηλαδή οι ελεύθεροι ενήλικες άνδρες, συμμετέχουν στην διαμόρφωση και την λήψη των αποφάσεων, στην διαμόρφωση και την ψήφιση των νόμων, στην Εκκλησία του δήμου. Συμμετέχουν στην δικαστική εξουσία ως δικαστές δια της κληρώσεως. Συμμετέχουν ως βουλευτές στην Βουλή των πεντακοσίων δια της κληρώσεως. Συμμετέχουν στα κατώτερα και μεσαία αξιώματα δια της κληρώσεως. Εκλέγουν όμως, δια ψηφοφορίας στα αξιώματα για τα οποία
χρειάζονται ειδικές γνώσεις και ικανότητες, όπως Στρατηγοί, Ταμίες, κ.λ.π.

Έτσι κύριο χαρακτηριστικό της δημοκρατίας είναι η κλήρωσις, που την διαφοροποιεί από όλα τα άλλα πολιτεύματα, ενώ οι εκλογές είναι χαρακτηριστικό της ολιγαρχίας, πράγμα που επισημαίνει ο Αριστοτέλης. Όλοι οι ασκούντες εξουσία υπόκεινται σε έλεγχο, δίνουν λόγο και απολογισμό ενώπιον του δήμου (λόγον διδόναι), είναι ανά πάσα στιγμή ανακλητοί και η θητεία τους είναι μικρής διάρκειας.

Άλλο χαρακτηριστικό της άμεσης δημοκρατίας, που επισημαίνει ο Καστοριάδης, είναι η αντίθεση του δήμου προς τους «ειδήμονες», τους δήθεν ειδικούς της πολιτικής. Η κυρίαρχη σήμερα αντίληψη ότι υπάρχουν ειδικοί, «επιστήμονες» επαγγελματίες των πολιτικών πραγμάτων, δεν έχει καμιά σχέση με την δημοκρατία, «χλευάζει την ίδια την ιδέα της δημοκρατίας».

Ένα άλλο χαρακτηριστικό είναι η αντίθεση της κοινότητας προς το «κράτος». Η ιδέα μιας γραφειοκρατίας, δηλαδή ενός θεσμού και ενός σώματος διακεκριμένου και χωρισμένου από το σώμα των πολιτών ήταν αδιανόητη για έναν Έλληνα. Η «διοικητική γραφειοκρατία» που ασκούσε τα εκτελεστικά καθήκοντα (με την κυριολεκτική έννοια του όρου) αποτελούνταν από δούλους, τους οποίους επέβλεπαν πολίτες ορισμένοι δια κληρώσεως. Εν ολίγοις, το χαρακτηριστικό της δημοκρατίας είναι η αυτοδιεύθυνση, η πρωτοβουλία, το πάθος για τα κοινά, η ευθύνη, η δημιουργικότητα, τα οποία αναπτύσσονται στο βαθμό που οι πολίτες συμμετέχουν ουσιαστικώς στις υποθέσεις της πόλεως, ασκούν τον έλεγχο και την εξουσία, ασκούν πολιτική με την αληθή σημασία του όρου. Είναι υποκείμενα της πολιτικής και όχι αντικείμενά της.

> Οι νεώτερες κοινωνίες

Η δεύτερη ρήξη με την παραδοσιακή θέσμιση της κοινωνίας γίνεται στην Δυτική Ευρώπη, μετά το τέλος του Μεσαίωνα και την Αναγέννηση. Με τον Διαφωτισμό και τις αστικές επαναστάσεις του 17ου – 18ου αιώνα δημιουργείται ένα νέο κίνημα συλλογικότητας, το οποίο αποκτά εκπληκτικές διαστάσεις στην Γαλλική Επανάσταση. Ταυτοχρόνως δημιουργείται ξανά η φιλοσοφική σκέψη και η πολιτική φιλοσοφία.

Η κοινωνία που διαμορφώνεται, μέσα από αυτό το κίνημα, έχει δύο βασικά χαρακτηριστικά: Από την μία, υπάρχει αυτό που είναι γνωστό ως καπιταλισμός, ως οικονομικό σύστημα με την συνεχή συσσώρευση, την αύξηση της παραγωγής, τις συνεχείς αλλαγές στο εμπόριο, στα μέσα παραγωγής και στην κατανάλωση. Όλες οι μορφές της κοινωνικής ζωής τείνουν να καλυφθούν από την φαντασιακή σημασία του καπιταλισμού: την απεριόριστη επέκταση της «ορθολογικής κυριαρχίας».

Από την άλλη όμως, και εκ παραλλήλου με το προηγούμενο, υπάρχει εντός αυτής της κοινωνίας το πρόταγμα της αυτονομίας, του οποίου τις ρίζες, κοινωνικές, ιστορικές, υποκειμενικές διερευνά ο Καστοριάδης.

Οι κοινωνικές ρίζες αναζητούνται στην εργασία και στις παραγωγικές σχέσεις, στο εργατικό κίνημα και σε άλλα κινήματα όπως των γυναικών, των νέων, το οικολογικό, κ.λ.π.

Όσον αφορά τις ιστορικές ρίζες, το πρόταγμα της αυτονομίας ριζώνει και στηρίζεται στην ιστορική πραγματικότητα, στην κρίση που διέρχεται η κατεστημένη κοινωνία και στην αμφισβήτησή της από την μεγάλη πλειονότητα των ανθρώπων που ζουν εντός αυτής. «Η αμφισβήτηση αυτή έκδηλη στις μεγάλες ανοικτές συγκρούσεις και τις επαναστάσεις που σημαδεύουν την ιστορία του καπιταλισμού, είναι διαρκώς παρούσα, με έναν υπόρρητο και λανθάνοντα τρόπο, στην εργασία των ανθρώπων, στην καθημερινή τους ζωή, στον τρόπο υπάρξεώς τους».

Δικαιολόγηση της αυτονομίας

Η αυτονομία και η δημοκρατία δεν μπορούν να θεμελιωθούν σε έναν εξωκοινωνικό παράγοντα, κάθε τέτοια προσπάθεια είναι εκδήλωση της ετερονομίας. Ούτε στην ορθολογικότητα, κάθε τέτοια προσπάθεια είναι εγγενώς αντινομική: προϋποθέτει το ίδιο το θεσμίζον κίνημα της αυτονομίας, το οποίο ορίζει την ορθολογικότητα. Επί πλέον η αυτονομία δεν αποτελεί κάποια αναγκαιότητα, πράγμα που θα ήταν αντιφατικό με την έννοια της ελευθερίας.

Αν και ο Καστοριάδης αρνείται την ιδέα μιας θεωρητικής, φιλοσοφικής ή ορθολογικής θεμελίωσης της αυτονομίας, εν τούτοις δεν αρνείται εντελώς την ιδέα μιας δικαιολόγησής της. Η δικαιολόγηση αυτή στηρίζεται στον ανθρώπινο λόγο και αναζητείται στην κοινωνική-ιστορική πραγματικότητα. Το πρόταγμα της αυτονομίας, η διερώτηση, ο αναστοχασμός και εν τέλει ο λόγος, έχουν ήδη δημιουργηθεί, είναι ήδη εδώ, ανήκουν στην παράδοση μας, στην ελληνοδυτική παράδοση. Δηλαδή η δικαιολόγηση του προτάγματος της αυτονομίας δεν αναζητείται έξωθεν ή άνωθεν, αλλά εντός της κοινωνικής-ιστορικής δημιουργίας. Συνεπώς η αυτονομία δεν είναι ουτοπικό σχέδιο, αφού υπήρξε μερική πραγμάτωσή της στο παρελθόν, στην αρχαία δημοκρατία, αλλά και στους Νέους Χρόνους, καθώς επίσης στα σύγχρονα κινήματα των νέων, των γυναικών, των μειονοτήτων, στο οικολογικό κίνημα. Τα κινήματα αυτά διέπονται από το πρόταγμα της αυτονομίας και το αναδεικνύουν.

Έτσι λοιπόν η αυτονομία αναδύεται ως δημιουργία κοινωνική-ιστορική, πιο συγκεκριμένα ως δημιουργία ενός προτάγματος, του οποίου στοιχεία και εκδηλώσεις διαπιστώνονται στην κοινωνικό-ιστορική πραγματικότητα.

Απαιτούνται όμως προς τούτο δημοκρατικά άτομα. Η δημοκρατία απαιτεί έναν άλλον τύπο ανθρώπου, ένα άλλο ανθρωπολογικό υπόστρωμα από αυτό που υφίσταται στις σημερινές κοινωνίες. Το δημοκρατικό άτομο δεν είναι ένα οποιοδήποτε άτομο, κυρίως όχι αυτό που υπάρχει σήμερα. Ο σημερινός κυρίαρχος τύπος ανθρώπου είναι αυτός του καταναλωτή, του τηλεθεατή, του ιδιώτη, του ψηφοφόρου.

Η ανάδυση του προτάγματος της αυτονομίας και η εγκαθίδρυση μιας αυτόνομης κοινωνίας, προϋποθέτει και συνεπάγεται μια διαδικασία ανθρωπολογικής μετάλλαξης, η οποία συνδέεται με την συλλογική δράση των ανθρώπων και δημιουργεί πολιτική και παιδεία. Παιδεία με την ευρύτερη έννοια του μετασχηματισμού των ατόμων, τα οποία συμμετέχουν στον μετασχηματισμό της κοινωνίας, μετασχηματιζόμενα τα ίδια εντός και δια μέσου αυτής της πολιτικής διαδικασίας, αυτοπαιδεύονται, αυτοδιδάσκονται πολιτικώς και κοινωνικώς.

Η ιδέα της αυτονομίας είναι μια κοινωνική σημασία, μια πολιτική ιδέα, ένα πολιτικό βούλεσθαι και πράττειν, που αφορούν τη συνολική θέσμιση της κοινωνίας ως πολιτικής κοινότητας. Συνεπώς έχει να κάνει με την δική μας υπεύθυνη συνειδητή εκλογή και επιλογή, στάση και τοποθέτηση. Αυτά όχι μόνο δεν μπορούμε να τα αποφύγουμε, αλλά είναι αναγκαία και θετική προϋπόθεση για την δράση μας.

Η σημερινή κατάσταση

Όμως σήμερα αυτό που διαπιστώνουμε είναι η απουσία του προτάγματος της αυτονομίας ή μάλλον η έκλειψή του. Δεν μπορούμε να πούμε ότι αυτό που ζούμε είναι το τέλος του προτάγματος της αυτονομίας. Είναι σαν να λέμε ότι τελείωσε και η δυτική ιστορία – αφού η δυτική ιστορία χαρακτηρίζεται από το πρόταγμα αυτό. Ως γνωστόν το «τέλος της ιστορίας» υποστηρίχθηκε το 1989 από τον F. Fukuyama, πράγμα το οποίο είναι, και αποδεικνύεται καθημερινώς, λανθασμένο.

Τί μπορεί να γίνει λοιπόν σήμερα; Τί και πώς μπορεί να αλλάξει τον σημερινό κυρίαρχο τύπο ανθρώπου, τον καταναλωτή και τηλεθεατή, τον απαθή και αδιάφορο για τα κοινά, τον αποπολιτικοποιημένο και εφησυχασμένο, τον ιδιωτεύοντα και επιδιώκοντα τον ατομικό ευδαιμονισμό, τον εγκλεισμένο στην αλλοτριωτική γκρίζα καθημερινότητα, τον λεηλατημένο από την ασημαντότητα και τον κομφορμισμό;

Η απάντηση δεν μπορεί να είναι άλλη από την πολιτική εγρήγορση και δραστηριότητα, η οποία είναι η απαραίτητη συνθήκη για την αναγέννηση του δημοκρατικού κινήματος, για την δημιουργία νέων μορφών πολιτικής δράσης και οργάνωσης.

Αυτό που χρειάζεται είναι η δημιουργία ενός νέου κοινού κόσμου, συζητήσεων, προβληματισμού, παραγωγής ιδεών και δράσεως, με βάση και σκοπό την αυτοοργάνωση και την αυτοδιεύθυνση, που να μην εγκλωβίζεται στα κόμματα και τους αντιπροσώπους.
>

ΒΙΒΛΙΑ ΓΙΑ ΠΕΡΑΙΤΕΡΩ ΜΕΛΕΤΗ
>
> (1) Κ. Καστοριάδης, Χώροι του ανθρώπου, Υψιλον, Αθήνα, 1995.
> (2) Κ. Καστοριάδης, Η αρχαία ελληνική δημοκρατία και η σημασία της για μας
> σήμερα, Ύψιλον, Αθήνα, 1986.
> (3) Κ. Καστοριάδης, Ο θρυμματισμένος κόσμος, Υψιλον, Αθήνα, 1992.
> (4) Κ. Καστοριάδης, Η άνοδος της ασημαντότητας, Υψιλον, Αθήνα, 2000.
> (5) Γ. Ν. Οικονόμου, Η άμεση δημοκρατία και η κριτική του Αριστοτέλη,
> Παπαζήσης, Αθήνα, 2007.
>
> ΣΗΜΕΙΩΣΗ
>
> Το κείμενο αυτό αποτέλεσε τη βάση για την ομιλία που έγινε στο Αρχοντικό Βακράτσα στη Σκόπελο, στις 16 Αυγούστου 2009. Την εκδήλωση οργάνωσε ο Πολιτιστικός Σύλλογος Ενεργών Πολιτών Σκοπέλου.

> Γιώργος Ν. Οικονόμου
> Δρ Φιλοσοφίας
>
> ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ ΚΑΙ ΑΥΤΟΝΟΜΙΑ
> ΣΤΟΝ ΚΟΡΝΗΛΙΟ ΚΑΣΤΟΡΙΑΔΗ
>
>
> Μια σημαντική προσφορά του Κορνήλιου Καστοριάδη (1922-1997) είναι η ανάδειξη της ανθρώπινης δημιουργικότητας, ατομικής και συλλογικής, που έχει ως αποτέλεσμα την αυτονομία. Και σε αυτό το σημείο ασκεί κριτική στην κληρονομημένη σκέψη, στην ελληνοδυτική φιλοσοφία, από την Αρχαία Ελλάδα μέχρι τoν 20o αιώνα. Αυτό που της προσάπτει είναι ότι συγκάλυψε την ανθρώπινη συλλογική δημιουργία, όπως αυτή αναδύεται στην ιστορία και στην κοινωνία, ότι συγκάλυψε το γεγονός ότι οι θεσμοί και οι νόμοι είναι έργο των ίδιων των ανθρώπων, ότι η κοινωνική θέσμιση είναι έργο της ίδιας της κοινωνίας.

Για τον Καστοριάδη η θέσμιση της κοινωνίας είναι αυτοθέσμιση, όπως αναλύεται στο σημαντικότατο έργο του Η φαντασιακή θέσμιση της κοινωνίας που κυκλοφόρησε το 1975. Αυτή η συγκάλυψη της αυτοθέσμισης συνιστά και την ετερονομία της κοινωνίας. Η ετερόνομη κοινωνία αποδίδει την πηγή και την αιτία των θεσμών και των σημασιών της σε εξωκοινωνικούς παράγοντες (θεός, φύσις, μυθικοί ήρωες, νόμοι της ιστορίας, Λόγος). Ο Θεός π.χ. της Ιουδαίο-χριστιανικής θρησκείας «δημιουργεί» τον κόσμο και τον άνθρωπο και «δίνει» τον «Νόμο» στον Μωυσή επί του όρους Σινά.

Αφ’ ης στιγμής η κοινωνία συγκαλύπτει την αυτοθέσμισή της και δέχεται ότι η θέσμισή της δεν είναι έργο δικό της αλλά οφείλεται σε κάποιο εξωκοινωνικό αίτιο (θεό, φύση κ.λ.π.), σημαίνει ότι δεν θέλει και δεν δύναται να αμφισβητήσει την θέσμισή της και κατά συνέπεια να την αλλάξει. Πράγματι η επινόηση αυτών των εξωκοινωνικών αιτίων έχει ως αποτέλεσμα τον σεβασμό, την ιερότητα και το απαραβίαστο της θέσμισης και των κατεστημένων νόμων. Έτσι λοιπόν η ετερόνομη κοινωνία αλλοτριώνεται, υποδουλώνεται στους θεσμούς της.
>Κατ’επέκταση, κατάργηση της ετερονομίας σημαίνει κατάργηση της υποδούλωσης της κοινωνίας στους ήδη εγκαθιδρυμένους θεσμούς της – αυτό είναι το χαρακτηριστικό της αυτόνομης κοινωνίας.

Η αυτονομία

Εν αντιθέσει προς την ετερόνομη κοινωνία η αυτόνομη δεν υποδουλώνεται στους θεσμούς της, δεν τους θεωρεί άπαξ δια παντός θεσμισμένους, ιερούς και απαραβίαστους. Αυτό συμβαίνει διότι δέχεται ρητώς την αυτοθέσμισή της και δεν αναγνωρίζει άλλη πηγή και αιτία του νόμου παρά τον εαυτό της, και ως εκ τούτου δημιουργεί μια κριτική σχέση απέναντι στους θεσμούς της, και δύναται να τους αμφισβητεί και να τους αλλάζει. Αυτή εξάλλου είναι και η σημασία του όρου «αυτόνομος», που παράγεται από τις λέξεις «αυτός» και «νόμος»: εγώ ο ίδιος θέτω τον νόμο. Η αυτόνομη κοινωνία θέτει ερωτήματα και δεν δύναται να αποφύγει το ουσιώδες ερώτημα: γιατί αυτός ο νόμος και όχι κάποιος άλλος; Αυτόνομη δεν είναι μια κοινωνία οριζόμενη στατικώς και απολύτως, η οποία υιοθετεί άπαξ δια παντός δικαίους νόμους. αλλά μια κοινωνία στην οποία τα ζητήματα της δικαιοσύνης και του νόμου παραμένουν πάντοτε σταθερώς ανοικτά. Με άλλα λόγια, αυτόνομη κοινωνία αρχίζει να συγκροτείται όταν υπάρχει πάντοτε κοινωνικώς και πολιτικώς η πραγματική δυνατότητα συλλογικής ενεργητικής αμφισβήτησης του νόμου και της θέσπισής του. Η αυτονομία είναι άνοιγμα και ελευθερία, ενώ η ετερονομία εγκλεισμός και περιχαράκωση.

> Η αυτονομία κατά τον Καστοριάδη έχει δύο πλευρές, την ατομική και την κοινωνική. Αυτές είναι αλληλένδετες: τα αυτόνομα άτομα είναι αδιανόητα χωρίς αυτόνομη κοινωνία και αντιστρόφως η αυτόνομη κοινωνία είναι αδιανόητη χωρίς αυτόνομα άτομα. Συνεπώς δεν είναι σωστό να αντιπαρατίθεται το άτομο στην κοινωνία, η ατομική αυτονομία στην κοινωνική, όπως έχει γίνει από πολλούς. Όσον αφορά το ζήτημα τι σημαίνει ατομική αυτονομία από τη στιγμή που το άτομο αποτελεί μέρος μιας ευρύτερης κοινότητας από την οποία εξαρτάται, ένας βασικός όρος είναι η δυνατότητα συμμετοχής του ατόμου στην διαμόρφωση του νόμου και στην λήψη των αποφάσεων.

Αυτόνομο άτομο είναι το άτομο το οποίο αναγνωρίζει στους νόμους της κοινότητας τους δικούς του νόμους, πράγμα το οποίο επιτυγχάνεται όταν το άτομο συμμετέχει στη θέσπιση των νόμων, ανεξαρτήτως του αν η γνώμη του πλειοψήφησε ή όχι.
> Κατά τον Καστοριάδη, όλες σχεδόν οι κοινωνίες είναι ετερόνομες και μόνο δύο φορές έγινε η ρήξη με την θεσμισμένη ετερονομία. Η πρώτη έγινε στις πόλεις της αρχαίας Ελλάδας με την ανάδυση, για πρώτη φορά στην ιστορία, του προτάγματος της αυτονομίας, δηλαδή της επιθυμίας και ταυτοχρόνως της δράσης για ελευθερία, ισότητα και συμμετοχή στις αποφάσεις και στη θέσπιση των νόμων. Η κοινωνική και πολιτική δράση και ενεργός συμμετοχή των μεσαίων και κατωτέρων στρωμάτων οδήγησε στην δημιουργία της δημοκρατίας.

Η αυτόνομη κοινωνία είναι αδιανόητη και αξεχώριστη από ένα καθεστώς αυτοδιεύθυνσης και αυτοκυβέρνησης. Έτσι αναπόφευκτα η συζήτηση για την αυτόνομη κοινωνία, οδηγείται στην συζήτηση περί άμεσης δημοκρατίας, στην οποία ο Καστοριάδης αναγνωρίζει πολλά στοιχεία της αυτονομίας. Η δημιουργία της πολιτικής και της δημοκρατίας στις αρχαίες ελληνικές πόλεις συμβαδίζει με την, επίσης για πρώτη φορά, δημιουργία της φιλοσοφίας, αλλά και της επιστήμης, της ιατρικής, της ιστοριογραφίας, της ρητορικής, της τραγωδίας και του θεάτρου.

Η άμεση δημοκρατία

Την άμεση δημοκρατία, εξ άλλου, αντιπαραθέτει ο Καστοριάδης στα σημερινά δυτικά κοινοβουλευτικά πολιτεύματα, τα οποία με αυταρέσκεια και αυτοϊκανοποίηση αυτοαποκαλούνται «δημοκρατίες» ή «αντιπροσωπευτικές δημοκρατίες». Στην ουσία είναι ολιγαρχίες, φιλελεύθερες ολιγαρχίες, διότι οι ολίγοι λαμβάνουν τις αποφάσεις, θεσπίζουν τους νόμους, ασκούν τη δικαστική και κυβερνητική εξουσία. Πράγματι η σύγκρισή των σημερινών πολιτευμάτων με την αρχαία δημοκρατία πιστοποιεί τον ολιγαρχικό χαρακτήρα τους.

Βασικό χαρακτηριστικό της άμεσης δημοκρατίας είναι η απουσία του θεσμού της αντιπροσώπευσης και των κομμάτων. Δημοκρατία, όπως η ίδια η λέξη δηλώνει, σημαίνει το κράτος του δήμου, την κυριαρχία των πολιτών. Ο δήμος ασκεί, χωρίς αντιπροσώπους και κόμματα, άμεσα την εξουσία υπό όλες τις μορφές της, κυβερνητική, δικαστική, νομοθετική, εκτελεστική. Συμμετέχει ρητά και συνειδητά στην συνολική θέσμιση της κοινωνίας, μην αναγνωρίζοντας άλλη πηγή και αιτία του νόμου παρά μόνο τον ίδιο, όπως δηλώνεται στην περίφημη ρήτρα με την οποίάρχιζαν οι νόμοι και τα ψηφίσματα της εκκλησίας του δήμου: έδοξε τη βουλή και τω δήμω.

Όλοι οι πολίτες, δηλαδή οι ελεύθεροι ενήλικες άνδρες, συμμετέχουν στην διαμόρφωση και την λήψη των αποφάσεων, στην διαμόρφωση και την ψήφιση των νόμων, στην Εκκλησία του δήμου. Συμμετέχουν στην δικαστική εξουσία ως δικαστές δια της κληρώσεως. Συμμετέχουν ως βουλευτές στην Βουλή των πεντακοσίων δια της κληρώσεως. Συμμετέχουν στα κατώτερα και μεσαία αξιώματα δια της κληρώσεως. Εκλέγουν όμως, δια ψηφοφορίας στα αξιώματα για τα οποία
χρειάζονται ειδικές γνώσεις και ικανότητες, όπως Στρατηγοί, Ταμίες, κ.λ.π.

Έτσι κύριο χαρακτηριστικό της δημοκρατίας είναι η κλήρωσις, που την διαφοροποιεί από όλα τα άλλα πολιτεύματα, ενώ οι εκλογές είναι χαρακτηριστικό της ολιγαρχίας, πράγμα που επισημαίνει ο Αριστοτέλης. Όλοι οι ασκούντες εξουσία υπόκεινται σε έλεγχο, δίνουν λόγο και απολογισμό ενώπιον του δήμου (λόγον διδόναι), είναι ανά πάσα στιγμή ανακλητοί και η θητεία τους είναι μικρής διάρκειας.

Άλλο χαρακτηριστικό της άμεσης δημοκρατίας, που επισημαίνει ο Καστοριάδης, είναι η αντίθεση του δήμου προς τους «ειδήμονες», τους δήθεν ειδικούς της πολιτικής. Η κυρίαρχη σήμερα αντίληψη ότι υπάρχουν ειδικοί, «επιστήμονες» επαγγελματίες των πολιτικών πραγμάτων, δεν έχει καμιά σχέση με την δημοκρατία, «χλευάζει την ίδια την ιδέα της δημοκρατίας».

Ένα άλλο χαρακτηριστικό είναι η αντίθεση της κοινότητας προς το «κράτος». Η ιδέα μιας γραφειοκρατίας, δηλαδή ενός θεσμού και ενός σώματος διακεκριμένου και χωρισμένου από το σώμα των πολιτών ήταν αδιανόητη για έναν Έλληνα. Η «διοικητική γραφειοκρατία» που ασκούσε τα εκτελεστικά καθήκοντα (με την κυριολεκτική έννοια του όρου) αποτελούνταν από δούλους, τους οποίους επέβλεπαν πολίτες ορισμένοι δια κληρώσεως. Εν ολίγοις, το χαρακτηριστικό της δημοκρατίας είναι η αυτοδιεύθυνση, η πρωτοβουλία, το πάθος για τα κοινά, η ευθύνη, η δημιουργικότητα, τα οποία αναπτύσσονται στο βαθμό που οι πολίτες συμμετέχουν ουσιαστικώς στις υποθέσεις της πόλεως, ασκούν τον έλεγχο και την εξουσία, ασκούν πολιτική με την αληθή σημασία του όρου. Είναι υποκείμενα της πολιτικής και όχι αντικείμενά της.

> Οι νεώτερες κοινωνίες

Η δεύτερη ρήξη με την παραδοσιακή θέσμιση της κοινωνίας γίνεται στην Δυτική Ευρώπη, μετά το τέλος του Μεσαίωνα και την Αναγέννηση. Με τον Διαφωτισμό και τις αστικές επαναστάσεις του 17ου – 18ου αιώνα δημιουργείται ένα νέο κίνημα συλλογικότητας, το οποίο αποκτά εκπληκτικές διαστάσεις στην Γαλλική Επανάσταση. Ταυτοχρόνως δημιουργείται ξανά η φιλοσοφική σκέψη και η πολιτική φιλοσοφία.

Η κοινωνία που διαμορφώνεται, μέσα από αυτό το κίνημα, έχει δύο βασικά χαρακτηριστικά: Από την μία, υπάρχει αυτό που είναι γνωστό ως καπιταλισμός, ως οικονομικό σύστημα με την συνεχή συσσώρευση, την αύξηση της παραγωγής, τις συνεχείς αλλαγές στο εμπόριο, στα μέσα παραγωγής και στην κατανάλωση. Όλες οι μορφές της κοινωνικής ζωής τείνουν να καλυφθούν από την φαντασιακή σημασία του καπιταλισμού: την απεριόριστη επέκταση της «ορθολογικής κυριαρχίας».

Από την άλλη όμως, και εκ παραλλήλου με το προηγούμενο, υπάρχει εντός αυτής της κοινωνίας το πρόταγμα της αυτονομίας, του οποίου τις ρίζες, κοινωνικές, ιστορικές, υποκειμενικές διερευνά ο Καστοριάδης.

Οι κοινωνικές ρίζες αναζητούνται στην εργασία και στις παραγωγικές σχέσεις, στο εργατικό κίνημα και σε άλλα κινήματα όπως των γυναικών, των νέων, το οικολογικό, κ.λ.π.

Όσον αφορά τις ιστορικές ρίζες, το πρόταγμα της αυτονομίας ριζώνει και στηρίζεται στην ιστορική πραγματικότητα, στην κρίση που διέρχεται η κατεστημένη κοινωνία και στην αμφισβήτησή της από την μεγάλη πλειονότητα των ανθρώπων που ζουν εντός αυτής. «Η αμφισβήτηση αυτή έκδηλη στις μεγάλες ανοικτές συγκρούσεις και τις επαναστάσεις που σημαδεύουν την ιστορία του καπιταλισμού, είναι διαρκώς παρούσα, με έναν υπόρρητο και λανθάνοντα τρόπο, στην εργασία των ανθρώπων, στην καθημερινή τους ζωή, στον τρόπο υπάρξεώς τους».

Δικαιολόγηση της αυτονομίας

Η αυτονομία και η δημοκρατία δεν μπορούν να θεμελιωθούν σε έναν εξωκοινωνικό παράγοντα, κάθε τέτοια προσπάθεια είναι εκδήλωση της ετερονομίας. Ούτε στην ορθολογικότητα, κάθε τέτοια προσπάθεια είναι εγγενώς αντινομική: προϋποθέτει το ίδιο το θεσμίζον κίνημα της αυτονομίας, το οποίο ορίζει την ορθολογικότητα. Επί πλέον η αυτονομία δεν αποτελεί κάποια αναγκαιότητα, πράγμα που θα ήταν αντιφατικό με την έννοια της ελευθερίας.

Αν και ο Καστοριάδης αρνείται την ιδέα μιας θεωρητικής, φιλοσοφικής ή ορθολογικής θεμελίωσης της αυτονομίας, εν τούτοις δεν αρνείται εντελώς την ιδέα μιας δικαιολόγησής της. Η δικαιολόγηση αυτή στηρίζεται στον ανθρώπινο λόγο και αναζητείται στην κοινωνική-ιστορική πραγματικότητα. Το πρόταγμα της αυτονομίας, η διερώτηση, ο αναστοχασμός και εν τέλει ο λόγος, έχουν ήδη δημιουργηθεί, είναι ήδη εδώ, ανήκουν στην παράδοση μας, στην ελληνοδυτική παράδοση. Δηλαδή η δικαιολόγηση του προτάγματος της αυτονομίας δεν αναζητείται έξωθεν ή άνωθεν, αλλά εντός της κοινωνικής-ιστορικής δημιουργίας. Συνεπώς η αυτονομία δεν είναι ουτοπικό σχέδιο, αφού υπήρξε μερική πραγμάτωσή της στο παρελθόν, στην αρχαία δημοκρατία, αλλά και στους Νέους Χρόνους, καθώς επίσης στα σύγχρονα κινήματα των νέων, των γυναικών, των μειονοτήτων, στο οικολογικό κίνημα. Τα κινήματα αυτά διέπονται από το πρόταγμα της αυτονομίας και το αναδεικνύουν.

Έτσι λοιπόν η αυτονομία αναδύεται ως δημιουργία κοινωνική-ιστορική, πιο συγκεκριμένα ως δημιουργία ενός προτάγματος, του οποίου στοιχεία και εκδηλώσεις διαπιστώνονται στην κοινωνικό-ιστορική πραγματικότητα.

Απαιτούνται όμως προς τούτο δημοκρατικά άτομα. Η δημοκρατία απαιτεί έναν άλλον τύπο ανθρώπου, ένα άλλο ανθρωπολογικό υπόστρωμα από αυτό που υφίσταται στις σημερινές κοινωνίες. Το δημοκρατικό άτομο δεν είναι ένα οποιοδήποτε άτομο, κυρίως όχι αυτό που υπάρχει σήμερα. Ο σημερινός κυρίαρχος τύπος ανθρώπου είναι αυτός του καταναλωτή, του τηλεθεατή, του ιδιώτη, του ψηφοφόρου.

Η ανάδυση του προτάγματος της αυτονομίας και η εγκαθίδρυση μιας αυτόνομης κοινωνίας, προϋποθέτει και συνεπάγεται μια διαδικασία ανθρωπολογικής μετάλλαξης, η οποία συνδέεται με την συλλογική δράση των ανθρώπων και δημιουργεί πολιτική και παιδεία. Παιδεία με την ευρύτερη έννοια του μετασχηματισμού των ατόμων, τα οποία συμμετέχουν στον μετασχηματισμό της κοινωνίας, μετασχηματιζόμενα τα ίδια εντός και δια μέσου αυτής της πολιτικής διαδικασίας, αυτοπαιδεύονται, αυτοδιδάσκονται πολιτικώς και κοινωνικώς.

Η ιδέα της αυτονομίας είναι μια κοινωνική σημασία, μια πολιτική ιδέα, ένα πολιτικό βούλεσθαι και πράττειν, που αφορούν τη συνολική θέσμιση της κοινωνίας ως πολιτικής κοινότητας. Συνεπώς έχει να κάνει με την δική μας υπεύθυνη συνειδητή εκλογή και επιλογή, στάση και τοποθέτηση. Αυτά όχι μόνο δεν μπορούμε να τα αποφύγουμε, αλλά είναι αναγκαία και θετική προϋπόθεση για την δράση μας.

Η σημερινή κατάσταση

Όμως σήμερα αυτό που διαπιστώνουμε είναι η απουσία του προτάγματος της αυτονομίας ή μάλλον η έκλειψή του. Δεν μπορούμε να πούμε ότι αυτό που ζούμε είναι το τέλος του προτάγματος της αυτονομίας. Είναι σαν να λέμε ότι τελείωσε και η δυτική ιστορία – αφού η δυτική ιστορία χαρακτηρίζεται από το πρόταγμα αυτό. Ως γνωστόν το «τέλος της ιστορίας» υποστηρίχθηκε το 1989 από τον F. Fukuyama, πράγμα το οποίο είναι, και αποδεικνύεται καθημερινώς, λανθασμένο.

Τί μπορεί να γίνει λοιπόν σήμερα; Τί και πώς μπορεί να αλλάξει τον σημερινό κυρίαρχο τύπο ανθρώπου, τον καταναλωτή και τηλεθεατή, τον απαθή και αδιάφορο για τα κοινά, τον αποπολιτικοποιημένο και εφησυχασμένο, τον ιδιωτεύοντα και επιδιώκοντα τον ατομικό ευδαιμονισμό, τον εγκλεισμένο στην αλλοτριωτική γκρίζα καθημερινότητα, τον λεηλατημένο από την ασημαντότητα και τον κομφορμισμό;

Η απάντηση δεν μπορεί να είναι άλλη από την πολιτική εγρήγορση και δραστηριότητα, η οποία είναι η απαραίτητη συνθήκη για την αναγέννηση του δημοκρατικού κινήματος, για την δημιουργία νέων μορφών πολιτικής δράσης και οργάνωσης.

Αυτό που χρειάζεται είναι η δημιουργία ενός νέου κοινού κόσμου, συζητήσεων, προβληματισμού, παραγωγής ιδεών και δράσεως, με βάση και σκοπό την αυτοοργάνωση και την αυτοδιεύθυνση, που να μην εγκλωβίζεται στα κόμματα και τους αντιπροσώπους.
>

ΒΙΒΛΙΑ ΓΙΑ ΠΕΡΑΙΤΕΡΩ ΜΕΛΕΤΗ
>
> (1) Κ. Καστοριάδης, Χώροι του ανθρώπου, Υψιλον, Αθήνα, 1995.
> (2) Κ. Καστοριάδης, Η αρχαία ελληνική δημοκρατία και η σημασία της για μας
> σήμερα, Ύψιλον, Αθήνα, 1986.
> (3) Κ. Καστοριάδης, Ο θρυμματισμένος κόσμος, Υψιλον, Αθήνα, 1992.
> (4) Κ. Καστοριάδης, Η άνοδος της ασημαντότητας, Υψιλον, Αθήνα, 2000.
> (5) Γ. Ν. Οικονόμου, Η άμεση δημοκρατία και η κριτική του Αριστοτέλη,
> Παπαζήσης, Αθήνα, 2007.
>
> ΣΗΜΕΙΩΣΗ
>
> Το κείμενο αυτό αποτέλεσε τη βάση για την ομιλία που έγινε στο Αρχοντικό Βακράτσα στη Σκόπελο, στις 16 Αυγούστου 2009. Την εκδήλωση οργάνωσε ο Πολιτιστικός Σύλλογος Ενεργών Πολιτών Σκοπέλου.

“ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ ΚΑΙ ΑΥΤΟΝΟΜΙΑ ΣΤΟΝ ΚΟΡΝΗΛΙΟ ΚΑΣΤΟΡΙΑΔΗ”. Γιώργος Οικονόμου

Ο Πολιτιστικός Σύλλογος Ενεργών Πολιτών Σκοπέλου

Σας καλεί στην ομιλία

“ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ ΚΑΙ ΑΥΤΟΝΟΜΙΑ

ΣΤΟΝ ΚΟΡΝΗΛΙΟ ΚΑΣΤΟΡΙΑΔΗ”

Ομιλητής: Γ. Οικονόμου

Δρ. Φιλοσοφίας, συγγραφέας

Κυριακή 16 Αυγούστου 2009 ώρα 8.30

Αρχοντικό Παγκράτσα

Σεπτ. 2009.

O Γιώργος Οικονόμου σπούδασε μαθηματικά, μουσική και φιλοσοφία. Παρακολούθησε στο Πάρισι τα μεταπτυχιακά σεμινάρια του Κορνήλιου Καστοριάδη, με τον οποίο ξεκίνησε τη διδακτορική του διατριβή, την οποία τελείωσε στο Πανεπιστίμιο Κρήτης.

Πριν, ειχε τελειώσει το Master φιλοσοφίας στο Πανεπιστίμιο Σορβόννης.

Εχει δημοσιέυσει σε περιοδικά καν εφημερίδες.

Δημοσίευσε τα βιβλία:

“Η άμεση δημοκρατία και η κριτική του Αριστοτέλου” (2007)

“Η Αριστοτελική Πολιτεία” (2008)

και το Σεπτέμβριο κυκλοφορεί το καινούργιο του βιβλίου:

“Απο την κρίση του κοινοβουλευτισμού στη Δεμοκρατία”.